Voor het varken is zijn staart een belangrijk communicatie- en expressiemiddel. Net als honden gebruiken de dieren hun staart om emoties te tonen en om contact te maken met soortgenoten. Maar ook een varkenshouder kan aan de staart aflezen hoe het met zijn varkens gaat. Toch worden in Nederland nog steeds bijna alle varkensstaarten afgeknipt of afgebrand. Dat is voor het varken erg pijnlijk en beperkend in zijn gedrag, terwijl het bij de wet allang verboden is. Wat houdt boeren tegen om hiermee te stoppen en wat is daarvoor nodig?
Het dilemma van de krulstaarten
Varkens zijn hele nieuwsgierige, intelligente en onderzoekende dieren. Wanneer ze de kans krijgen, zijn ze een groot deel van de dag bezig met het ontdekken en verkennen van hun omgeving en het zoeken naar voedsel. Dit doen ze door met hun neus en vooral hun wroetschijf in de aarde te wroeten, op zoek naar smakelijke hapjes. Maar, als varkens zich oncomfortabel, verveeld of gefrustreerd voelen, slaat dit exploratie- en foerageergedrag gemakkelijk om in staartbijten…
De stal als bron van frustratie
Hoewel varkenshouders zeker hun best doen, en diergezondheid, stalklimaat en/of voeding doorgaans goed in de vingers hebben; kunnen varkens zich om allerlei redenen toch oncomfortabel, verveeld of gefrustreerd gaan voelen. Een saai en eentonig dagritme en een weinig uitdagende omgeving, een te warm of te koud stalklimaat, temperatuurschommelingen of tocht, een te hoog ammoniakgehalte, ziekte, geen optimale voersamenstelling of te weinig eet- en drinkplaatsen. Het zijn allemaal risicofactoren die leiden tot een uitbraak van staartbijten.
Staart wordt afleidingsmateriaal
Wanneer een varken zich verveelt of zich niet helemaal lekker voelt, is sabbelen of kauwen op de bewegende staart van een hokgenoot en de reactie van die hokgenoot daarop, een ‘leuke’ vorm van afleiding. Als de staart dan ook nog gaat bloeden, geven de geur en de smaak (hoe luguber dat ook klinkt) nog een extra stimulus. De verwondingen aan de staart die hierdoor ontstaan, gaan in een stal natuurlijk snel ontsteken. Deze ontstekingen kunnen zich via het bloed door het lichaam verspreiden en abcessen veroorzaken of zelfs het ruggenmerg van het varken aantasten, wat weer tot kreupelheid en verlamming leidt. Het resultaat? Grote welzijnsproblemen bij de gebeten varkens.
Staarten couperen is eenvoudiger dan het echte probleem oplossen
Om staartbijten te voorkomen, worden vrijwel standaard de staarten van jonge biggetjes afgeknipt of afgebrand. Een behoorlijk pijnlijke vorm van symptoombestrijding. De oorzaak van het staartbijten: namelijk dat we varkens houden op een manier die ongeschikt is voor hun welzijn, wordt er niet mee aangepakt. Het afbranden of -knippen van staarten is (net zoals staartbijten) pijnlijk, geeft risico op infecties, tast de lichamelijke integriteit van het dier blijvend aan en ontneemt het een communicatiemiddel. En misschien wel het allerbelangrijkste: de onvrede van het varken wordt nog steeds niet verholpen.
Verbieden van couperen is maar half werk
Al sinds 1996 is het routinematig couperen van varkensstaarten in Nederland verboden. Het wordt echter nog steeds gedoogd omdat het de meeste boeren, die conform de wet hun dieren houden, niet lukt om staartbijten te voorkomen. De huidige wettelijke regels voor het houden van varkens zijn simpelweg niet goed genoeg voor het waarborgen van het welzijn van de dieren. Onder deze omstandigheden leidt het domweg verbieden van het couperen van varkensstaarten, enkel tot varkens die uit frustratie aan elkaars staarten gaan knagen. En daar heeft niemand wat aan. Vooral de varkens niet.
Krulstaarten behouden vereist vakmanschap
Om varkens mét hun krulstaart te kunnen houden, moet de varkenshouder de stal en de verzorging aanpassen aan de behoeften van het varken. Dit betekent dat er voor voldoende ruimte, goede hokverrijking en genoeg afleiding moet worden gezorgd. Tegelijkertijd moeten tekortkomingen op het gebied van klimaat en hygiëne, fokken op robuuste varkens en het verbeteren van de kwaliteit en samenstelling van het voer en de diergezondheid, worden opgelost.
Dat is echter geen simpele opgave. De wetenschapper D‘Eath heeft in kaart gebracht hoe alle risicofactoren voor staartbijten elkaar beïnvloeden. Dat ziet er ongeveer uit zoals onderstaande knoop. Elke varkenshouder moet voor zijn eigen bedrijf uitpuzzelen hoe hij de verschillende risicofactoren moet managen. En zelfs wanneer het jaren goed gaat, kan er onverwacht ongenoegen bij het varken ontstaan, waardoor bijterij plots de kop opsteekt. Dat maakt het voor varkenshouders erg spannend om de stap te wagen naar het houden van varkens mét hun krulstaart.
Staarten eraan, het kan wel!
Merel Postma van Livar, het BLk 3 sterren Limburgse kloostervarken zegt: “Onze varkens lopen ontspannen rond, met kwispelende krulstaarten. Biggetjes groeien op bij hun moeder. Ze hebben allemaal genoeg te doen en kunnen hun natuurlijke gedrag vertonen. Zoiets als staartbijten komt bij ons echt niet voor, de varkens hier zijn gewoonweg tevreden.”
3 sterren Beter Leven bedrijven zoals Livar, laten zien dat het zeker mogelijk is om varkens met krulstaarten te houden. Maar ook binnen het 1 ster Beter Leven keurmerk zijn er steeds meer boeren die laten zien dat het kan, bijvoorbeeld in het First Movers project. Of die ermee experimenteren, zoals BLk varkenshouder Loes.
Krulstaarten en het Beter Leven keurmerk
We kondigden eerder deze week al aan dat binnen het Beter Leven keurmerk de 1 ster varkenshouders aan de hand van de krulstaartroutes, nog dít jaar een plan moeten maken hoe zij stapsgewijs gaan toewerken naar het houden van varkens met krulstaarten.
Vanaf uiterlijk 2030 mag binnen het Beter Leven keurmerk helemaal niet meer worden gecoupeerd. Veel randvoorwaarden om de kans op varkens met krulstaarten succesvol te houden zijn al geborgd in Beter Leven, ook op 1 ster niveau. Daar hebben de Beter Leven boeren de afgelopen jaren hard voor gewerkt. Denk aan meer ruimte per dier, minder voercompetitie en aandacht voor geschikte hokverrijking. Andere zaken worden de komende jaren nog verder aangescherpt, zoals het meten van het stalklimaat en het bieden van een vluchtmogelijkheid.
Afspraken voor de toekomst
We zijn ervan overtuigd dat alle varkenshouders uiteindelijk in staat zijn om varkens hun staart te laten behouden. Daarom denken we actief met de sector mee en hebben we afspraken gemaakt die ervoor moeten zorgen dat het couperen nu écht verleden tijd wordt. Die afspraken zijn vastgelegd in het convenant ‘Stappen naar een dierwaardige veehouderij’.
